Syndrome des basses richesses

Syndroom des basses richesses, vaak afgekort tot SBR, is een bacteriële ziekte die de afgelopen decennia een steeds grotere impact heeft op de suikerbietenteelt in delen van Europa.

De ziekte wordt veroorzaakt door het γ-proteobacterium Candidatus Arsenophonus phytopathogenicus en wordt overgedragen door de rietglasvleugelcicade (Pentastiridius leporinus). Deze cicade leefde van oudsher vooral op riet (Phragmites australis), maar heeft zich in de afgelopen decennia succesvol aangepast aan suikerbiet en wintertarwe.

De ziekte werd voor het eerst in 1991 vastgesteld in Oost-Frankrijk. De oorzaak bleef lange tijd onduidelijk. Later volgden meldingen uit Hongarije (symptomen zonder bacteriebewijs) en Duitsland, waar de ziekte in 2009 nabij Heilbronn werd gedetecteerd. Intussen is de besmetting zo algemeen dat er in Duitse hotspotgebieden ruim een half miljoen rietglasvleugelcicaden per hectare uitvliegen. In Nederland zijn in 2023 en 2025 lichte besmettingen met het Syndrome des basses richesses aangetoond in percelen met suikerbieten in Limburg en Flevoland.

In de wortels van de besmette planten veroorzaakt de bacterie necrose van de vaatbundels. Dit leidt bij suikerbieten tot een daling van het suikergehalte met 2 tot 4 procent bij oogst, met aanzienlijke economische verliezen voor de telers tot gevolg.

De vector kent één generatie per jaar. Een groot deel van zijn levenscyclus brengt hij door als ondergrondse nimf, waarbij hij zich voedt met de wortels van suikerbiet en later wintertarwe. In de zomer migreren de volwassen insecten massaal naar nabijgelegen bietenpercelen, waar ze de bacterie kunnen overdragen. Gelet op de omvang van de besmettingen in Duitsland wordt verwacht dat de cicade intussen ook op andere gewassen is overgesprongen en dat zijn waardplantenpakket zich verder uitbreidt. Er kunnen dus meer plantensoorten besmet raken (of al besmet zijn) dan alleen suikerbiet en wintertarwe.

De cicade zelf komt veel breder voor: van vrijwel heel Europa tot delen van Azië en Noord-Afrika. De wetenschap heeft geen idee hoe of waarom de rietglasvleugelcicade besmet is geraakt met die bacterie.

Directe bestrijding van de bacterie is niet mogelijk. Wel kan de impact van de ziekte sterk worden beperkt door de vectorpopulatie terug te dringen. Effectieve maatregelen zijn onder meer het gericht gebruik van insecticiden, een aangepaste vruchtwisseling, waarbij alle telers in een bepaald gebied stoppen met de teelt van wintertarwe na suikerbieten of aardappelen, en minimale grondbewerking.

De risico-inschatting blijft complex, onder meer omdat dezelfde bacterie mogelijk ook betrokken is bij marginal chlorosis bij aardbei, een ziektebeeld dat sinds 1988 in Frankrijk bekend is. Syndrome des basses richesses en marginal chlorosis zijn dus dezelfde ziektebeelden op verschillende planten. Dit alles vergroot de fytosanitaire relevantie van de plaag aanzienlijk.

Overigens kan deze rietglasvleugelcicade ook besmet zijn met Candidatus Phytoplasma solani, de veroorzaker van Bois noir (of black wood) van wijnstok. Ook is deze bacterie in verband gebracht met de tobacco leaf abnormality in tabak in Turkije.